Zaburzenia lękowe

Zaburzenia lękowe to najczęściej spotykana grupa zaburzeń psychicznych. W DSM-V zaproponowano następujące kategorie zaburzeń lękowych:

• Uogólnione zaburzenie lękowe (Generalized Anxiety Disorder).
• Fobię specyficzną (Specific Phobia).
• Separacyjne zaburzenie lękowe (Separation Anxiety Disorder).
• Fobię społeczną i społeczne zaburzenie lękowe (Social Phobia – Social Anxiety
• Disorder).
• Mutyzm wybiorczy (Selective Mutism).
• Zaburzenie lękowe wywołane substancjami psychoaktywnymi lub lekami
• (Substance/Medication-Induced Anxiety Disorder).
• Lęk paniczny (Panic Disorder).
• Ataki paniki (Panic Attack).
• Agorafobię (Agoraphobia)

W tym artykule omówimy na czym polegają i jakie mają objawy zaburzenia związane z lękiem społecznym oraz jakie są kryteria diagnozy i formy leczenia fobii społecznej.

Spis treści:

• Co to jest fobia społeczna?
• Kryteria i objawy fobii społecznej
• Leczenie fobii społecznej

Co to jest fobia społeczna?

Fobia społeczna jest zaburzeniem związanym z lękiem społecznym. Najogólniej możemy stwierdzić, że fobia społeczna to wyraźny i nadmierny lęk lub/i niepokój przed negatywną oceną w kontaktach społecznych, na przykład takich jak: interakcje społeczne (np. rozmowa z inną osobą), wykonywanie czynności w poczuciu bycia obserwowanym/ ocenianym (np. spożywanie posiłku w obecności innych) oraz występowanie przed innymi (np. wygłoszenie referatu). Osoba z zaburzeniami związanymi z lękiem społecznym obawia się, że jej zachowanie będzie negatywnie oceniane przez innych lub inni zauważą jej objawy lękowe, co również miałby się spotkać z negatywną oceną.

Osoba z zaburzeniem związanym z lękiem społecznym, a więc fobią społeczną konsekwentnie i stanowczo unika konkretnych sytuacji społecznych, a jeśli nie ma możliwości uniknięcia takiej sytuacji, to przeżywa intensywny strach lub/i niepokój. Fobia społeczna nie jest jednorazową sytuacją lęku/ niepokoju, ale jest objawem, który utrzymuje się kilka miesięcy (w zależności od kryteriów klasyfikacji – zaprezentowano je poniżej) i są na tyle trudne i poważne, że powodują znaczny dysstres i dojmujące pogorszenie funkcjonowania w różnych sferach życia pacjenta (np. relacyjnej, rodzinnej, zawodowej, społecznej).

Fobia społeczna nie jest tym samym, co wycofanie społeczne (nieśmiałość), gdyż jest ona powszechną cechą osobowości, która nie utrudnia funkcjonowania osoby w jej codziennych czynnościach.

Kryteria i objawy

Aby rozpoznać fobię społeczną według obowiązującej jeszcze klasyfikacji w Polsce ICD-10, należy stwierdzić, że:

1. Występuje którekolwiek z następujących:
   – znaczna obawa znalezienia się w centrum uwagi lub obawa zachowania się w sposób, który okaże się kłopotliwy lub kompromitujący,
   – wyraźne unikanie znalezienia się w centrum uwagi lub w sytuacjach związanych z obawą zachowania się w sposób, który okaże się kłopotliwy lub kompromitujący.
   Obawy pojawiają się w takich sytuacjach społecznych, jak: jedzenie, przemawianie lub spotykanie znanych osób w miejscu publicznym, wchodzenie do małych grup (np. przyjęcia, spotkania, pomieszczenia klasowe) lub przebywanie w nich.
2. Co najmniej 2 objawy lęku spośród:

Objawy wzbudzenia autonomicznego

1. odczucie bicia lub ciężaru albo przyspieszenie akcji serca,
2. pocenie się,
3. drżenie lub dygotanie,
4. suchość w jamie ustnej (niespowodowana lekami ani odwodnieniem)

Objawy w obrębie klatki piersiowej i brzucha

1. utrudnione oddychanie,
2. uczucie dławienia się,
3. ból lub dyskomfort w klatce piersiowej,
4. nudności lub nieprzyjemne doznania brzuszne

Objawy obejmujące stan psychiczny

1. zawroty głowy, brak równowagi, wrażenie omdlewania, uczucie oszołomienia,
2. poczucie nierealności przedmiotów (derealizacja) lub samego siebie (depersonalizacja),
3. obawa utraty kontroli, „zwariowania”, wyłączania się,
4. obawa śmierci

Objawy ogólne

1. uderzenia gorąca, zimne dreszcze,
2. poczucie drętwienia lub swędzenia,

występowały przez pewien czas od początku zaburzeń w sytuacjach budzących obawę, a ponadto co najmniej jeden z następujących objawów:
– zaczerwienienie lub dygotanie,
– obawa zwymiotowania,
– nagła potrzeba lub obawa oddania moczu lub stolca.

3. Unikanie lub objawy lęku oceniane przez chorego jako nadmierne lub nieracjonalne i są przyczyną istotnego napięcia emocjonalnego.
4. Objawy występują wyłącznie lub najczęściej w sytuacjach budzących obawę albo w następstwie rozmyślania o takich sytuacjach.
5. Najczęściej stosowane przesłanki wykluczenia. Objawy wyliczone w kryterium A i B nie są wynikiem urojeń, omamów ani innych zaburzeń, takich jak: organiczne zaburzenia psychiczne, zaburzenia nastroju (afektywne), zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne ani nie są wtórne do przekonań uwarunkowanych kulturowo.

W amerykańskiej klasyfikacji DSM-5 fobię społeczną określa się mianem „społecznego zaburzenia lękowego”. Zobaczmy na poniższe kryteria:

Znaczny lęk lub niepokój związany z jedną lub kilkoma sytuacjami społecznymi, w których dana osoba jest narażona na ocenę innych osób. Wśród przykładów można wymienić wszelkie sytuacje, w których dochodzi do interakcji międzyludzkich (np. rozmowa, spotykanie osób o nieprzychylnym, nastawieniu), sytuacje bycia obserwowanym (np. jedzenie lub picie) oraz wystąpienia publiczne (np. przemawianie publiczne).
W przypadku dzieci niepokój musi występować w warunkach interakcji z rówieśnikami i nie tylko podczas kontaktów z osobami dorosłymi.

1. Dana osoba obawia się, że poprzez swoje wystąpienie lub zachowanie okaże zdenerwowanie, co zostanie źle odebrane (tzn. będzie upokarzające lub zawstydzające, będzie prowadziło do odrzucenia przez innych lub będzie obraźliwe).
2. Sytuacje społeczne prawie zawsze wywołują lęk lub niepokój.
   U dzieci lęk lub niepokój może być wyrażony przez płacz, napady złości, zastyganie, przywieranie, zamykanie się w sobie lub niemożność mówienia w sytuacjach publicznych.
3. Unika się sytuacji społecznych, w przeciwnym wypadku wiążą się z silnym lękiem lub niepokojem.
4. Nasilenie lęku lub niepokoju jest nieadekwatne do poziomu zagrożenia, jakie niesie ze sobą określona sytuacja publiczna, i do kontekstu społeczno-kulturowego.
5. Lęk, niepokój i unikanie są utrwalone i zwykle trwają 6 miesięcy lub dłużej.
6. Lęk, niepokój i potrzeba unikania powodują znaczące klinicznie cierpienie lub upośledzenie funkcjonowania w sferze społecznej, zawodowej i innych ważnych obszarach.
7. Lęk, niepokój i potrzeba unikania nie są spowodowane fizjologicznym działaniem substancji (np. substancji nadużywanej, przyjmowanego leku) albo stanem ogólnomedycznym.
8. Zakłócenia nie można lepiej wyjaśnić występowaniem objawów innego zaburzenia psychicznego, takiego jak zaburzenie paniczne, cielesne zaburzenie dysmorficzne lub zaburzenie należące do spektrum autyzmu.
9. Jeśli występuje inna choroba (np. choroba Parkinsona, otyłość, oszpecenie w przebiegu poparzenia lub urazu), lęk, niepokój i potrzeba unikania są wyraźnie od niego niezależne lub silniejsze.
   W DSM-5 wyodrębnia się podtyp społecznego zaburzenia lękowego, gdy lęk jest ograniczony wyłącznie do sytuacji publicznych przemówień lub wystąpień.

Objawy fobii społecznej według najnowszej klasyfikacji ICD-11 wg. Światowej Organizacji Zdrowia (WHO):

Według wymagań diagnostycznych, różnicujących zaburzenie lękowe, do objawów charakterystycznych dla fobii społecznej zalicza się m.in.:

• mocno zaakcentowany: nadmierny strach, niepokój, lęk, pojawiający się w sytuacjach społecznych:
  • interakcje z innymi uczestnikami spotkań, rozmowy z innymi ludźmi (w gronie osób);
  • wykonywanie określonych czynności w obecności innych osób (np. spożywanie posiłku);
  • występowanie publicznie, wygłaszanie przemówień;
• obawę przed negatywną oceną otoczenia, krytyką, ośmieszeniem, zawstydzeniem lub odrzuceniem;
• odczuwanie dolegliwości natury somatycznej (fizycznej) w tym m.in.:
  • przyspieszona akcja serca, kołatanie serca;
  • przyspieszony oddech, duszności;
  • drżenie rąk (mięśni);
  • rumienienie się, pocenie;
  • problemy z wysłowieniem się;
  • nudności;
  • szum w uszach.

U osób z fobią społeczną charakterystyczne jest:

• unikanie sytuacji społecznych potencjalnie zagrażających, wywołujących nieprzyjemne objawy;
• konsekwentne doświadczanie silnych, negatywnych uczuć w odpowiedzi na sytuacje społeczne (irracjonalny niepokój i strach).

Leczenie fobii społecznej

W leczeniu fobii społecznej pierwszym wyborem powinna być psychoterapia w modalności poznawczo- behawioralnej lub psychodynamicznej/psychoanalitycznej. W pełnym leczeniu należy włączyć specjalistę psychiatrii, który zazwyczaj aplikuje leki z dwóch grup: inhibitory monoaminooksydazy oraz leki z grupy SSRI.

O fobii społecznej możemy myśleć w modelu bio-psycho-społecznym. Do czynników ryzyka zaburzenia lęku społecznego zaliczamy czynniki: a) temperamentalne (strach przed negatywną oceną), b) środowiskowe (traumy wczesnodziecięce) oraz c) genetyczne (wśród krewnych jest wyższe ryzyko zachorowania).

W modelach psychoterapeutycznych zaburzenia związane z lękiem społecznym są wyjaśniane w następujący sposób: a) psychodynamiczne: źródłem objawów tych zaburzeń są konflikty psychiczne lub strach; b) poznawcze spojrzenie na lęk koncentruje się na procesach postrzegania i postawach, które mogą zaburzać ocenę zagrożenia, z jakim styka się jednostka.

Opracował mgr Piotr Marcinkowski

Mgr Piotr Marcinkowski

Psycholog, psychoterapeuta. Absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego. Ukończył całościowy 4-letni Kurs Psychoterapii Psychodynamicznej organizowany przez Krakowskie Centrum Psychodynamiczne w Krakowie. więcej »